2 MAART BOMANSDAG

Taalverval is van alle tijden, denk ik, en ik vraag me daarom weleens af hoe de taal eigenlijk ooit ontstaan is. Het zal komen, speculeer ik dan, doordat de manier of de richting van het verval varieert van periode tot periode. Tegelijk met een verarming hier kan zich dan een verrijking daar voordoen, met de mogelijkheid dat op lange termijn het een of het ander overweegt.

Een meer praktische vraag is echter hoe de taal er in onze dagen voor staat. Ik werd daar onlangs weer eens krachtig bij bepaald terwijl ik in een bakkerswinkel op mijn beurt stond te wachten. Een van de andere klanten was een man van ongeveer 35 jaar met twee zoontjes, de oudste 6 of 7 jaar. Aan de muur hing een reclameplaat met de leuze ‘Maandag Brodendag’. Daaronder stond de uitleg dat je op maandag vier broden krijgt voor de prijs van drie. De oudste jongen las: ‘Maandag Brodendag’, en vroeg: ‘Wat is dat, pappa, brodendag?’ Zijn broertje luisterde mee. Het antwoord kwam: ‘Dat betekent dat op maandag het brood centraal staat.’ Ik dacht: en nu het antwoord? Maar dat kwam niet. Dit was het antwoord.

De wezenloze blik in de ogen van die jongetjes! Van dit antwoord hadden zij niet terug. Ze vroegen niet door. Hoe kwam dat? Uiteraard niet doordat de vraag beantwoord was. Maar wel doordat de vader zich hier overgaf aan het type taalverval dat George Orwell in 1946 beschreef in zijn essay ‘Politics and the English Language’. De vader van deze jongens gaf de voorkeur aan vage abstracties en versleten of halfbakken beeldspraak boven concrete begrippen en heldere taal, zelfs waar deze zo voor de hand lagen als hier. Hij gebruikte de taal niet voor wat Orwell noemde expressing thought maar voor concealing or preventing thought, en deed dat niet met een bepaalde bedoeling, laat staan een kwade bedoeling, maar uit gewoonte, uit routine, uit onmacht tot iets anders misschien. Wie een vraag als van dat jongetje beantwoordt door te zeggen dat bij de bakker op maandag ‘het brood centraal staat’, die gebruikt de taal, bedoeld of onbedoeld, als vermomming of verhindering van gedachten en niet als voertuig daarvan.

Het resultaat bij de ontvanger van zo’n boodschap is het veelal ongeanalyseerde gevoel van malaise dat ik aan de ogen van die kleine jongens in de bakkerswinkel meende af te lezen. Dit gevoel kennen we allemaal, bewust of onbewust. We kennen het uit wat Bas Heijne onlangs noemde het ‘zaaddodende proza’ van politici en managers – het soort taalgebruik dat zich helaas lijkt op te werken, of al heeft opgewerkt, tot standaard-Nederlands en model voor de gewone omgangstaal.

Als het om voorbeelden gaat heb ik tien jaar geleden een keer mijn best gedaan. Het was het jaar van de honderdste geboortedag van George Orwell. Ter ere van Orwell deed ik een poging om zijn ‘Politics and the English Language’ (hier te lande enigszins bekend geworden dankzij een essay van Karel van het Reve) over te zetten in het Nederlands van ruim een halve eeuw later. De voorbeelden van Engels taalverval anno 1946 verving ik door Nederlandse voorbeelden anno 2003. Maar wie de strekking van Orwells essay begrijpt, die heeft eigenlijk geen hulp nodig bij het vinden van hedendaagse voorbeelden.

Wat uiteindelijk het meeste helpt tegen taalverval, als er iets helpt, dat zijn wellicht geen klaagzangen, scheldredes, schandpalen of satires. Protest tegen slecht proza, goedmoedig of niet, zal nooit veel indruk maken op mensen die onbekend zijn met het nut en de geneugten van goed proza. Waar het belang van goed proza nooit gezien en ervaren wordt, daar valt het ook niet gemakkelijk uit te leggen. Kritiek kan dan bijna geen andere indruk maken dan die van gezeur, een spaak in het wiel.

Wat we nodig hebben is niet zozeer kritiek op taalverval, kritiek in welke vorm ook. Zinvoller lijkt mij dat een ieder die het belang van goed proza ziet, zich voorneemt in alle omstandigheden zijn best te doen om het goede voorbeeld te geven – niet alleen op plaatsen waar literaire pretenties verwacht worden en welkom zijn, maar altijd en overal. Goed taalgebruik beperken tot ‘literatuur’, nauwlettende woordkeus reserveren voor poëzie, is als geloven op zondag. Goed proza heeft overal zin en geeft overal vreugde. Of het veel helpt in de strijd tegen taalverval is een andere vraag; maar een beter milieu begint bij jezelf en wellicht geldt dat ook voor het taalmilieu.

Het gebeuren bij de bakker viel bijna samen met de honderdste geboortedag van een andere grote schrijver, Godfried Bomans, 2 maart 2013. Dat Bomans nooit een literaire prijs heeft gekregen heb ik altijd een aanfluiting gevonden voor het literaire-prijzencircuit. Het is niet dat ik een Bomans-fan ben in de zin van een Bomansvorser of Bomanskenner of lid van een Bomansvereniging, of dat ik dat zou willen zijn, of dat ik zelfs maar een bijzondere achting voor Bomans zou hebben buiten zijn werk om. Het weinige wat ik buiten zijn werk om van hem weet, vind ik niet bijzonder interessant of verheffend. Ik doe met Bomans weinig anders dan eenvoudig zijn werk lezen – bijna iedere dag wel een paar regels of bladzijden, het maakt bijna niet uit wat; gewoonlijk als slaapmutsje. Dat is voor mij een nimmer uitdrogende bron van diep genoegen in het verschijnsel taal, en van inspiratie om te proberen deze kwaliteit te evenaren. Meer is er niet nodig voor mijn blijvende waardering en dankbaarheid.

De Bomans-lectuur geeft ook mede voedsel aan mijn latente drang tot taalkundige armoedebestrijding. Soms wordt dat verlangen actief. In het gunstigste geval neemt het de vorm aan van een idee. Doordat het incident bij de bakker bijna samenviel met de honderdste geboortedag van Bomans, bedacht ik ineens: een Nacht van de Poëzie kennen we al jaren, vanouds in maart; zou er geen veel groter belang gediend zijn met een Dag van het Proza, jaarlijks op of rond 2 maart, ter bevordering van voortreffelijk Nederlands en tegelijk als eerbetoon aan de onvolprezen, veel te vroeg en schandalig prijsloos gestorven Godfried Bomans?

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s